Televizyonu çıkarınca salon kime bakar?

KısacaBir salonun kaç kişilik olduğu, içinde hangi ilişkilerin rahatça kurulabildiğini tek başına açıklamaz.

Bir salonda koltukların hangi yöne baktığını görmek, odanın nasıl kullanılacağını tahmin etmek için iyi bir başlangıç. Kanepe bir duvara yaslanmış, tekli koltuklar karşıdaki ekranı görecek açılara yerleşmişse akşamın ana etkinliği bellidir. Kumandanın yeri, ayakların uzanacağı köşe, çay bardağının konacağı yüzey zamanla belirlenir. Film izlemeyi seven bir ev için bu düzen gayet anlamlıdır.

Asıl ilginç olan, televizyon kapandığında ne olduğudur. Aynı koltuklarda bu kez birbirimize bir şey anlatmaya çalışırız. Biri başını çevirir, diğeri kanepenin ucuna kayar. Arkaya yaslanınca yüzler görüş alanından çıkar. Ekran kapanmıştır ama oturma düzeni hâlâ seyircilerini aramaktadır.

Buradaki iddia küçük ve sınanabilir: İki oturma yeri arasındaki mesafe kadar, insanların birbirine göre yönü de konuşmanın koşullarını etkiler. Salonun kaç kişilik olduğu, içinde hangi ilişkilerin rahatça kurulabildiğini tek başına açıklamaz.

Mesafe aynı, konuşma farklı

Çevre psikoloğu Robert Sommer, 1959’da yayımlanan çalışmasında insanların masa etrafında nasıl konumlandığını araştırmıştı. Hastane çalışanlarının yemek salonunda yapılan gözlemlerde konuşmaların komşu oturma yerleri arasında daha çok gerçekleştiğini, masa köşesini paylaşan konumların özellikle öne çıktığını buldu. Ardından insanlardan konuşmalarını isteyip seçtikleri yerleri gözlediği deneylerde de köşe konumlarına yönelik bir tercih gördü. Bunlar belirli ortamlarda yapılmış gözlem ve deneylerdi; her ev için geçerli bir yerleşim şablonu sunmuyordu. Fakat tasarım açısından verimli bir soruyu görünür kılıyordu: İletişim kurmak istediğimiz kişiye göre nasıl oturuyoruz? Sommer, Studies in Personal Space, 1959.

Daha yakın tarihli bir araştırma bu soruyu kontrollü biçimde ele aldı. Piro ve arkadaşları, araç içi yerleşim tasarımını düşünerek, oturma yerlerinin merkezleri arasındaki mesafeyi bir metrede sabit tuttu ve dört farklı açıyı karşılaştırdı. Araştırmadaki 36 üniversite öğrencisi, konuşma konforunu ve kalitesini en yüksek 90 derecelik düzende değerlendirdi. Aynı yöne bakan yan yana düzende değerlendirmeler daha düşüktü. Bu sonuç evler için bir 90 derece kuralı oluşturmaz; mesafe değişmeden yönün fark yaratabildiğini gösterir. Piro ve diğerleri, Applied Ergonomics, 2019.

Bu iki araştırmayı salona taşırken dikkatli bir ayrım gerekiyor. Koltuğu çevirmek sohbeti başlatmayı kolaylaştırabilir. İnsanların konuşmak istemesini, birbirini dinlemesini veya yakın hissetmesini garanti etmez. Aynı yöne bakmak da birlikte film izlemek, müzik dinlemek veya pencereden dışarıyı seyretmek için tercih edilebilir.

Aynı oda, üç ayrı akşam

Şimdi kapısı ve penceresi olan hayali bir oda kuralım. İçinde bir kanepe, iki tekli koltuk, bir sehpa ve ayaklı lamba bulunsun. Aşağıdaki üç yerleşim, aynı eşyaların farklı kullanımları nasıl destekleyebileceğini karşılaştıran kavramsal tasarım önerileri; henüz uygulanıp ölçülmediler. Odanın ölçülerini ve mobilyaların boyutlarını bilmediğimiz için geçiş genişliği veya akustik performans hakkında bir sonuç çıkarmıyoruz.

Birinci akşam: Sohbet. Kanepeyi sabit tutup iki tekli koltuğu içeri doğru çevirelim. Sehpa ortada kalabilir; kapıya giden yol üzerinde bir açıklık bırakalım. Burada aranacak şey kusursuz bir çemberden çok, oturanların birbirini rahatça görebilmesi. Bir kişi geriye yaslandığında da konuşmayı takip edebiliyor mu? Cevap verebilmek için sürekli öne gelmesi gerekiyor mu?

Bu yerleşimin bedeli, herkesin aynı ekranı iyi görememesi olabilir. Ayrıca bütün koltukları yakınlaştırmak, kapı ile pencere arasındaki geçişi sıkıştırabilir. İçeri dönük düzeni iyi yapan şey, bu iki ihtiyacı birlikte çözebilmesidir. Kahve getiren kişinin grubun ortasından geçmek zorunda kalmaması da sohbetin rahatlığının bir parçası.

İkinci akşam: Müzik. Bu kez iki koltuğu ortak bir dinleme yönüne çevirelim; aralarında hafif bir açı kalabilir. Kanepeyi de odada daha geriden katılınabilen bir yer olarak düşünelim. Sehpa bir koltuğun yanına yaklaşsın, lamba albüm kapağını okuyacak kadar ışık versin. Amaç, aynı odada bulunurken sürekli birbirinin yüzüne bakmayı gerektirmeyen bir beraberlik kurmak.

Bu düzen konuşmaya dönmek isteyen kişiden biraz hareket isteyebilir. Karşılığında birlikte susmayı kolaylaştırması beklenir. Hoparlörlerin yeri ve odanın akustiği ayrıca ele alınmalıdır; koltuk yönlerini değiştirmek kendi başına daha iyi ses vaat etmez. Burada karşılaştırdığımız şey, dinleyenlerin birbirleriyle ve odanın geri kalanıyla ilişkisi.

Üçüncü akşam: Yalnızlık. Koltuklardan birini pencerede bir köşe oluşturacak şekilde çevirelim. Sehpa ve lamba ona eşlik etsin. Diğer koltuk kanepeyle ilişkisini korusun; böylece oda, herkesin aynı etkinliğe katılmasını beklemeyen iki ayrı kullanım sunabilir. Bir kişi okurken diğerinin kanepeye oturması mümkün kalır.

Bu yerleşim de sınırsız mahremiyet sağlamaz. Açık bir salonda sesler paylaşılır, kapıdan geçenler görünür. Koltuğun yönü kişiye biraz geri çekilme imkânı sunabilir; ayrı bir odanın işini bütünüyle üstlenemez. Özellikle aynı evde farklı ritimlerde yaşayan insanlar için bu sınırı kabul ederek tasarlamak daha kullanışlıdır.

Salonunu üç soruyla oku

Bu karşılaştırmayı kendi evinde kullanmak için önce yeni mobilya almak gerekmiyor. Mevcut oturma yerlerinden başlayarak üç soruya bakabilirsin:

1. Birine konuşurken sırtını dayalı tutabiliyor musun, yoksa her seferinde gövdeni çevirmek zorunda mı kalıyorsun?
2. Bir kişi ayağa kalktığında diğerlerinin de yer açması gerekiyor mu?
3. Odadan ayrılmadan ortak etkinliğe ara verebileceğin bir yer var mı?

Bunlar araştırmalardan çıkarılmış standart bir ölçek oluşturmaz; önerilen yerleşimleri değerlendirmek için kullanılabilecek sorulardır. Cevaplar evine, bedenine, alışkanlıklarına göre değişir. Hareket etmekte zorlanan birinin geçiş ihtiyacı veya çocuğun oyun alanı, koltukların birbirini görmesinden daha belirleyici olabilir.

Televizyonu yeniden odaya getirebiliriz. Artık soru, bütün koltukların ona bakıp bakmamasından daha geniştir: Bu oda, film bittiğinde başka bir akşama da yer açabiliyor mu?